Płaskostopie oznacza obniżenie lub zanik podłużnego łuku stopy podczas stania, ale samo spłaszczenie stopy nie zawsze jest chorobą wymagającą leczenia. Redakcja informuje ŚwiatSkarpet.pl, że o dalszym postępowaniu decydują przede wszystkim ból, sztywność, ograniczenie ruchu, sposób chodzenia oraz to, czy deformacja dotyczy jednej czy obu stóp. U dzieci często występuje elastyczne płaskostopie, w którym łuk pojawia się podczas siedzenia albo stania na palcach, lecz zanika po obciążeniu stopy.
Diagnoza nie powinna ograniczać się do obejrzenia odcisku stopy lub wykonania badania na podoskopie. Specjalista ocenia ustawienie pięt, ruchomość stawów, napięcie ścięgna Achillesa, siłę mięśni, miejsce bólu oraz zachowanie łuku podczas obciążenia i wspięcia na palce. Wkładki i ćwiczenia stosuje się przede wszystkim po to, aby ograniczyć dolegliwości i poprawić funkcję stopy — zwykle nie powodują one trwałego odtworzenia łuku.
Bezbolesne, elastyczne płaskostopie, szczególnie u dziecka, najczęściej wymaga obserwacji, a nie automatycznego zakupu indywidualnych wkładek.
Czym jest płaskostopie i kiedy staje się problemem
W prawidłowo wysklepionej stopie część przyśrodkowa podeszwy nie przylega całkowicie do podłoża. Przy płaskostopiu łuk podłużny obniża się, a pięta może odchylać się na zewnątrz. Zmienia się wówczas rozkład obciążeń podczas stania i chodzenia.
Najczęściej rozróżnia się płaskostopie elastyczne i sztywne. W odmianie elastycznej łuk jest widoczny bez obciążenia lub podczas wspięcia na palce, ale zanika w pozycji stojącej. W płaskostopiu sztywnym spłaszczenie utrzymuje się niezależnie od pozycji, a ruchomość stopy jest ograniczona. Sztywna, bolesna lub jednostronna deformacja wymaga dokładniejszej diagnostyki, ponieważ może mieć związek między innymi z nieprawidłowym połączeniem kości stępu, urazem, chorobą stawów albo uszkodzeniem ścięgna mięśnia piszczelowego tylnego.
U małych dzieci płaska stopa jest często elementem fizjologicznego rozwoju. NHS podaje, że łuki po wewnętrznej stronie stóp zwykle rozwijają się między trzecim a dziesiątym rokiem życia. Oxford University Hospitals wskazuje natomiast, że wkładki częściej rozważa się u dzieci po piątym roku życia, jeśli płaskostopie utrzymuje się i powoduje ból. Sam wygląd stopy, bez ograniczeń funkcjonalnych i dolegliwości, nie jest wystarczającym wskazaniem do leczenia.
„Elastyczne płaskostopie nie jest patologią i nie wymaga leczenia” — wskazano w wytycznych NHS Greater Glasgow and Clyde dla lekarzy kierujących dzieci do ortopedy (tłumaczenie redakcji).
Objawy, których nie należy ignorować
Wiele osób z płaskostopiem nie odczuwa żadnych dolegliwości. Problem wymaga oceny, gdy pojawia się ból po wewnętrznej stronie stopy, w okolicy kostki, pięty lub podudzia, szybkie męczenie się nóg, sztywność albo trudności z dłuższym chodzeniem.
Do lekarza, fizjoterapeuty lub specjalisty zajmującego się stopami warto zgłosić się, jeżeli występuje przynajmniej jeden z poniższych objawów:
- płaskostopie pojawiło się niedawno albo dotyczy tylko jednej stopy;
- występują ból, obrzęk, sztywność, drętwienie lub osłabienie stopy;
- chód się zmienił, stopa traci ruchomość albo utrudnia codzienną aktywność;
- łuk obniża się stopniowo u osoby dorosłej;
- dziecko nie nadąża za rówieśnikami, skarży się na ból lub unika ruchu.
NHS zaleca konsultację także wtedy, gdy pacjent ma problemy z równowagą, częste urazy stóp lub kostek albo gdy wcześniejsze metody nie przynoszą poprawy. Nagłe spłaszczenie jednej stopy u osoby dorosłej nie powinno być traktowane jak zwykła cecha budowy. Może towarzyszyć postępującej deformacji związanej z niewydolnością ścięgna piszczelowego tylnego.
Jak wygląda diagnoza płaskostopia
Podstawą rozpoznania jest wywiad i badanie kliniczne. Specjalista pyta, kiedy pojawiły się dolegliwości, gdzie dokładnie występuje ból, czy pacjent przebył uraz oraz czy deformacja postępuje. Znaczenie mają także rodzaj wykonywanej pracy, aktywność sportowa, wcześniejsze operacje, choroby neurologiczne, reumatologiczne i metaboliczne.
Podczas badania oceniane są między innymi:
- łuk stopy w pozycji siedzącej, stojącej i podczas wspięcia na palce;
- ustawienie pięty, kolan oraz osi kończyn dolnych;
- zakres ruchu w stawie skokowym i stawach stopy;
- napięcie mięśni łydki i ścięgna Achillesa;
- siła mięśni stabilizujących stopę;
- miejsca bolesne, obrzęk, modzele i ślady nierównomiernego zużycia obuwia.
W Polsce zakres profesjonalnego badania wykonywanego przed zaprojektowaniem indywidualnej wkładki obejmuje wywiad, ocenę funkcjonalną kończyn dolnych oraz wykorzystanie narzędzi takich jak goniometr, podoskop, podoskaner, plantokonturograf lub pedobarograf. Dokument opublikowany w serwisie gov.pl podkreśla także konieczność planowania wizyt kontrolnych po wykonaniu wkładek.
Badania obrazowe nie są potrzebne u każdej osoby. Zdjęcie rentgenowskie wykonane w obciążeniu może być zlecone, jeśli lekarz podejrzewa sztywną deformację, zmiany zwyrodnieniowe, nieprawidłowe ustawienie kości albo planuje leczenie operacyjne. Rezonans magnetyczny pozwala dokładniej ocenić ścięgna i więzadła, szczególnie przy podejrzeniu stanu zapalnego lub uszkodzenia ścięgna piszczelowego tylnego.
Czy wkładki ortopedyczne leczą płaskostopie
Wkładki mogą podpierać łuk, zmieniać rozkład nacisku oraz ograniczać przeciążenie bolesnych struktur. Ich podstawowym zadaniem jest poprawa komfortu i funkcji, a nie trwała zmiana anatomicznego kształtu stopy. NHS wyraźnie wskazuje, że wkładki, ćwiczenia i odpowiednio dobrane obuwie mogą zmniejszyć ból lub sztywność, ale nie zmieniają samego kształtu stóp.
„Podpory łuku nie wyleczą płaskostopia, ale często zmniejszają objawy i poprawiają ustawienie stopy oraz kostki” — informuje Mayo Clinic w materiale dotyczącym diagnostyki i leczenia płaskostopia (tłumaczenie redakcji).
Wkładki można podzielić na gotowe i wykonywane indywidualnie. Gotowe modele mogą być wystarczające przy łagodnych dolegliwościach, jeżeli dobrze pasują do stopy i obuwia. Indywidualne wkładki są projektowane na podstawie badania, gdy deformacja jest bardziej złożona, występuje istotna asymetria, silny ból, choroba współistniejąca albo wcześniejsze rozwiązania nie przyniosły poprawy.
W przypadku bezbolesnego elastycznego płaskostopia u dzieci stosowanie kosztownych wkładek wykonywanych na miarę nie zawsze daje dodatkową korzyść. American Academy of Orthopaedic Surgeons podaje, że gotowe podpory łuku mogą być równie skuteczne w łagodzeniu objawów i są łatwiejsze do wymiany wraz ze wzrostem dziecka.
Wkładka musi mieścić się w bucie bez uciskania palców i podbicia. Obuwie powinno mieć stabilny zapiętek, odpowiednią szerokość oraz wystarczająco dużo miejsca po włożeniu ortezy. Zbyt ciasny but może powodować ucisk, otarcia i nowe dolegliwości. Leeds Community Healthcare zwraca uwagę, że wkładki zajmują przestrzeń wewnątrz obuwia, dlatego niewłaściwe dopasowanie może zwiększać nacisk na stopę.
Ćwiczenia na płaskostopie — co można poprawić
Ćwiczenia nie tworzą automatycznie nowego łuku stopy, ale mogą poprawiać ruchomość stawu skokowego, siłę mięśni, kontrolę ustawienia pięty oraz równowagę. Program powinien wynikać z badania, ponieważ inne ćwiczenia stosuje się przy elastycznej stopie dziecka, inne przy przykurczu łydki, a jeszcze inne przy niewydolności ścięgna u osoby dorosłej.
Najczęściej stosuje się trzy grupy ćwiczeń:
- Rozciąganie mięśni łydki i ścięgna Achillesa — stopa pozostaje ustawiona prosto, pięta przylega do podłoża, a tułów przesuwa się w stronę ściany.
- Wspięcia na palce — wykonywane przy stabilnym podparciu, początkowo obunóż, a następnie, jeśli nie powodują bólu, w trudniejszej wersji zaleconej przez fizjoterapeutę.
- Ćwiczenia równowagi i kontroli stopy — stanie na jednej nodze, świadome utrzymywanie pięty i śródstopia w prawidłowej osi oraz ćwiczenia wzmacniające okolice stawu skokowego.
Materiały NHS dla dzieci z płaskostopiem wymieniają rozciąganie łydki, wzmacnianie stawu skokowego i ćwiczenia równowagi jako metody, które mogą ograniczać ból i poprawiać stabilność. AAOS zaleca rozciąganie ścięgna Achillesa szczególnie wtedy, gdy płaskostopiu towarzyszą ból, zmęczenie nóg albo skrócenie tkanek po tylnej stronie łydki.
„Ćwiczenia nie powinny powodować bólu” — wskazuje American Academy of Orthopaedic Surgeons w programie usprawniania stopy i stawu skokowego (tłumaczenie redakcji).
Liczbę powtórzeń i częstotliwość należy dopasować do wieku, sprawności i przyczyny dolegliwości. Nie należy kontynuować ruchu, który nasila ból, powoduje obrzęk lub utrzymujące się drętwienie. Przy bolesnym płaskostopiu ćwiczenia powinien dobrać fizjoterapeuta po ocenie zakresu ruchu i siły mięśni.
Obuwie, masa ciała i codzienna aktywność
Przy bolesnym płaskostopiu zalecane jest wygodne, szerokie obuwie z niskim obcasem, stabilnym zapiętkiem i podeszwą dostosowaną do rodzaju aktywności. But nie powinien ściskać przodostopia ani powodować przesuwania się pięty. Samo noszenie sztywnego „obuwia korekcyjnego” bez wskazań i badania nie jest uniwersalną metodą leczenia.
Nadmiar masy ciała zwiększa obciążenie stóp i może nasilać objawy. Przy bólu warto czasowo ograniczyć aktywności, które wyraźnie pogarszają dolegliwości, i zastąpić je ruchem o mniejszym obciążeniu, na przykład jazdą na rowerze lub ćwiczeniami na trenażerze. Nie oznacza to jednak całkowitego unieruchomienia zdrowej, bezbolesnej stopy.
Kiedy potrzebna jest operacja
Operację rozważa się rzadko. U dzieci może być potrzebna w przypadku sztywnej deformacji, nieprawidłowego połączenia kości stępu albo utrzymującego się bólu, którego nie udało się opanować metodami zachowawczymi. U dorosłych wskazaniem może być postępująca deformacja, uszkodzenie ścięgna, znaczne ograniczenie funkcji lub zaawansowane zmiany zwyrodnieniowe.
Zakres zabiegu zależy od przyczyny i stopnia deformacji. Leczenie może obejmować rekonstrukcję ścięgien, korekcję ustawienia kości albo usztywnienie wybranych stawów. Decyzja jest podejmowana dopiero po badaniu klinicznym i obrazowym oraz ocenie efektów leczenia zachowawczego.
Najważniejsze jest rozpoznanie, czy płaskostopie jest elastyczne i bezbolesne, czy sztywne, postępujące albo związane z uszkodzeniem konkretnych struktur. Wkładki i ćwiczenia powinny odpowiadać na objawy oraz wynik badania, a nie wyłącznie na wygląd odcisku stopy.
O tym i innych przydatnych informacjach możesz przeczytać na naszej stronie internetowej. Polecamy również lekturę: Kapcie domowe: bawełniane, wełniane czy skarpeto-kapcie — które wybrać
, wkładki ortopedyczne 200-600 zł, ćwiczenia, buty Geox.){kind=link}